Ngjarja
Kur hyn në zemër të kanionit të Holtës, aty ku uji rrjedh përmes shkëmbinjve me një murmurimë të qetë e të përhumbur, banorët vendas të thonë se nuk është vetëm natyra që flet, por edhe një zë vajze që s’ka gjetur prehje. E quajnë “zëri i vashës”, dhe legjenda që fshihet pas tij është aq e vjetër, sa vetë rrjedha e lumit.
Thuhet se dikur, në një fshat mbi kanion, jetonte një vashë me bukuri të rrallë, me flokë të gjatë si nata dhe sy që pasqyronin dritën e malit. Ishte rritur me dashuri, por edhe me rregulla të forta, siç ishte zakoni në kohët e hershme. Zemra e saj i përkiste një bariu të ri, të varfër por me shpirt fisnik, që jetonte në një kasolle përtej bregut të lumit dhe që çdo mbrëmje i binte fyellit për ta përshëndetur nga larg.
Dashuria e tyre ishte fshehtësi e njohur për të gjithë, përveç një njeriu: babait të saj, që kishte bërë një marrëveshje martesore me një bej të moshuar nga Elbasani, njeri i pushtetshëm dhe i pasur, që kërkonte një grua të re për të rilindur emrin e tij.
Kur lajmi i martesës së detyruar u dha, bariu u largua nga fshati natën, pa lënë gjurmë. E dëshpëruar, vasha kërkoi të mund të takohej edhe një herë me lumin, “për t’i larë sytë dhe për të folur me natyrën që kishte qenë dëshmitare e dashurisë së saj”.
U vesh me rrobat e nusërisë, me jelekun e bardhë të qëndisur me fije ari dhe shallin mbi flokë, dhe zbriti deri në cep të kanionit. Atje, në një pikë të lartë ku shkëmbi qëndron si i varur mbi thellësi, ajo ngriti duart drejt qiellit dhe lëshoi një klithmë që, sipas gojëdhënës, nuk është shuar kurrë. Më pas, u hodh. Uji përthithi trupin e saj dhe heshti.
Njerëzit që shkuan ta kërkonin nuk gjetën as trup, as rroba, vetëm një shall të bardhë të kapur në degët e një shelgu buzë lumit.
Prej asaj dite, kanioni u quajt “i vajit”, ndërsa një pikë e lartë e tij, ku u hodh vajza, njihet sot si Shkëmbi i Vashës. Plakat e vjetra tregojnë se herë pas here, kur era bie nga veriu dhe dielli fundoset, dëgjohet një vaj i lehtë nëpër ujë, si pëshpërimë që nuk vjen nga gjallët.
Sot, vizitorët që ecin nëpër kanionin e Holtës, përveç bukurive natyrore, preken edhe nga ky rrëfim që jeton në gurë, në ujë, dhe në zërat e banorëve që vazhdojnë ta tregojnë me një përulje të thellë dhe një ndjenjë përkujtimi.
Thuhet se dikur, në një fshat mbi kanion, jetonte një vashë me bukuri të rrallë, me flokë të gjatë si nata dhe sy që pasqyronin dritën e malit. Ishte rritur me dashuri, por edhe me rregulla të forta, siç ishte zakoni në kohët e hershme. Zemra e saj i përkiste një bariu të ri, të varfër por me shpirt fisnik, që jetonte në një kasolle përtej bregut të lumit dhe që çdo mbrëmje i binte fyellit për ta përshëndetur nga larg.
Dashuria e tyre ishte fshehtësi e njohur për të gjithë, përveç një njeriu: babait të saj, që kishte bërë një marrëveshje martesore me një bej të moshuar nga Elbasani, njeri i pushtetshëm dhe i pasur, që kërkonte një grua të re për të rilindur emrin e tij.
Kur lajmi i martesës së detyruar u dha, bariu u largua nga fshati natën, pa lënë gjurmë. E dëshpëruar, vasha kërkoi të mund të takohej edhe një herë me lumin, “për t’i larë sytë dhe për të folur me natyrën që kishte qenë dëshmitare e dashurisë së saj”.
U vesh me rrobat e nusërisë, me jelekun e bardhë të qëndisur me fije ari dhe shallin mbi flokë, dhe zbriti deri në cep të kanionit. Atje, në një pikë të lartë ku shkëmbi qëndron si i varur mbi thellësi, ajo ngriti duart drejt qiellit dhe lëshoi një klithmë që, sipas gojëdhënës, nuk është shuar kurrë. Më pas, u hodh. Uji përthithi trupin e saj dhe heshti.
Njerëzit që shkuan ta kërkonin nuk gjetën as trup, as rroba, vetëm një shall të bardhë të kapur në degët e një shelgu buzë lumit.
Prej asaj dite, kanioni u quajt “i vajit”, ndërsa një pikë e lartë e tij, ku u hodh vajza, njihet sot si Shkëmbi i Vashës. Plakat e vjetra tregojnë se herë pas here, kur era bie nga veriu dhe dielli fundoset, dëgjohet një vaj i lehtë nëpër ujë, si pëshpërimë që nuk vjen nga gjallët.
Sot, vizitorët që ecin nëpër kanionin e Holtës, përveç bukurive natyrore, preken edhe nga ky rrëfim që jeton në gurë, në ujë, dhe në zërat e banorëve që vazhdojnë ta tregojnë me një përulje të thellë dhe një ndjenjë përkujtimi.
Nuk ka përmbajtje audio në dispozicion. Shtoni një URL audio në panelin e administrimit.
Nuk ka përmbajtje video në dispozicion. Shtoni një URL video në panelin e administrimit.
Periudha Kohore
Shekulli XVIII-XIX
Përmbledhja Historike e Periudhës
Shekulli XIX shënon një periudhë trazirash dhe ndërrimesh të mëdha në shoqërinë shqiptare nën Perandorinë Osmane. Përplasjet midis rendit të vjetër patriarkal dhe aspiratave individuale për liri personale u pasqyruan në jetën ekonomike, sociale dhe kulturore. Zona e Gramshit, si pjesë e malësive të Shqipërisë së Mesme, ruante struktura të forta patriarkale ku feja, zakoni dhe nderi përcaktonin vendimet kryesore të jetës. Martesat e rregulluara ishin norma dhe figura e gruas ishte e lidhur me konceptin e nderit të familjes. Në këtë kontekst, gojëdhëna e Vashës së Holtës mishëron një qëndrim të jashtëzakonshëm ndaj rregullave të imponuara nga tradita, dhe paraqet një zë të rrallë rebelimi të brendshëm që shpërfaqet përmes tragjedisë individuale.
Kushtet që Sollën Lindjen e Ngjarjes
Në një klimë shoqërore ku martesat bëheshin pa vullnetin e vajzës dhe dashuria e lirë shihej si shkelje e rëndë e rendit moral, tragjedi si ajo e Vashës së Holtës lindën si reagime të rralla, por të fuqishme. Kanioni i Holtës në Gramsh, një mrekulli natyrore i formuar nga erozioni i lumit të Holtës që zbret nga malet e Poroçanit, shërbeu si sfond dhe si simbol i rrjedhës së ndjenjës kundër prangave sociale. Kanioni me brigje të thepisura, shkurre të dendura dhe një qetësi që i flet njeriut me gjuhën e natyrës, nuk është vetëm sfond i një legjende, por një pjesëmarrës aktiv në ngjarje: një teatër ku ndjenjat e njeriut ndeshen me peshën e traditës. Përballë martesës së imponuar me një bej plak – një përfaqësues i pushtetit, pasurisë dhe statusit – një vajzë e re zgjodhi të mos i nënshtrohej urdhrit, por të përjetësohej në rrëfim, duke e kthyer kanionin në varr dhe në altarin e saj. Në këtë përplasje të dhimbshme midis dashurisë dhe detyrimit, midis shpirtit të lirë dhe shoqërisë që lidhte lirinë me mëkatin, natyra e egër dhe e paprekur e kanionit nuk ishte thjesht sfond, por pasqyrë e trazimit të brendshëm, dhe strehë e aktit të fundit të rezistencës së heshtur.
Mesazhi
Sot, legjenda e Vashës në Kanionin e Holtës përfaqëson jo vetëm një trashëgimi të vyer shpirtërore, por edhe një figurë arketipale të lirisë dhe të drejtave të gruas. E vizituar nga turistë dhe studiues, kjo zonë jo vetëm frymëzon për shkak të natyrës, por edhe përmes kujtesës së trashëgimisë që ajo bart. Legjenda mund të shërbejë si pikënisje për dialog kulturor mbi të drejtat e njeriut, barazinë gjinore dhe fuqinë e trashëgimisë gojore në formësimin e ndërgjegjes kolektive. Ajo është pjesë e identitetit lokal të Gramshit dhe një thesar për brezat e ardhshëm që kërkojnë të kuptojnë emocionin dhe shpirtin e popullit të tyre.
Kuptimi në Kontekstin e Sotëm
Kuptimi në ditën e sotshme është liria për të vendosur për fatin tënd, pa ia lënë në dorë këtë të tjerëve. Sot ende ka martesa me mblesëri, ende prindërit i martojnë fëmijët pa i pyetur duke kontribuar në një familje shpesh të pashëndetshme. Sot vendimi për të lidhur jetën, për të krijuar familjen, duhet të bëhet absolutisht me vullnet të lirë.
Bibliografia
- Çabej, Eqrem. “Studime për Folklorin.” Tiranë: Toena, 2002.
- Domi, Mahir. “Gjuha dhe Letërsia Popullore.” Tiranë: Universiteti i Tiranës, 1984.
- Instituti i Kulturës Popullore. “Trashëgimia gojore shqiptare”, Tiranë: 1996.
- Maliqi, Ardian. “Kanionet e Shqipërisë dhe trashëgimia e padukshme”, revista Kultura Popullore, Nr. 4, 2018.
