Ngjarja
Dollia shqiptare zhvillohet rreth një riti të thjeshtë: ngritja e gotës së rakisë (apo një pije tjetër tradicionale) e shoqëruar me një urim publik të thënë me zë. Ky urim mund të jetë i thjeshtë (“Për të mira!”) apo i gjatë dhe solemn, në varësi të rastit dhe aftësive të personit që e ngre. Zakoni përfshin rendin e ngritjes së dollive (dollinë e parë e ngre i zoti i shtëpisë e më pas miku), mënyrën e artikulimit të fjalës dhe ndalimin e fyerjeve apo urimeve negative. Dollia është një formë bekimi me karakter etik e shpirtëror, që e tejkalon pirjen e alkoolit dhe e ngre atë në një akt përfaqësues të kulturës së nderit dhe fjalës së dhënë. Në rrethin e Gramshit, ky zakon merr një trajtë të veçantë dhe të pasur me simbolikë kombëtare. I zoti i shtëpisë e mbyll dollinë gjithmonë me fjalët: “Këtë shëndet e ngremë për Flamurin. Rroftë e valoftë!”. Në atë çast, të gjithë të pranishmit ngrihen dhe përgjigjen njëzëri: “Gjithmonë në duart e shqiptarit!”. Ky rit i veçantë, që ruhet vetëm në Gramsh, nuk është thjesht një formulë verbale, por një akt simbolik që lidh nderin e shtëpisë me nderin e kombit, duke shenjtëruar flamurin si pikën më të lartë të unitetit dhe krenarisë shqiptare. Në një ngjarje të përshkruar shpesh në rrëfimet popullore, tregohet ardhja e një miku të panjohur në një shtëpi të largët në malet e Skraparit. Ishte dimër, bora kishte mbuluar shtigjet dhe njeriu kërkoi strehë për një natë. I zoti i shtëpisë, sipas zakonit të mikpritjes, e priti dhe i shtroi tryezën. Pasi u mblodhën burrat rreth sofrës, ai ngriti dolli: “Për mikun që s’e njohim, por që fjala e tij do ta nxjerrë në dritë zemrën e tij.” Gjatë mbrëmjes, ndërsa filluan të ngriheshin shëndetet për nënat, baballarët, gjyshërit dhe për kujtimin e të afërmve që nuk jetonin më, doli në pah një lidhje e harruar: gjyshërit e tyre kishin qenë nizamë bashkë, shumë vite më parë, diku larg në Anadoll. Aty, në vështirësitë e betejave dhe rraskapitjen e marshimeve, ata kishin ndihmuar njëri-tjetrin dhe ishin bërë vëllamë gjaku. Këtë nuk e kishin ditur më parë djemtë e tyre, por fjalët e thëna në dolli, kujtimet e nxitura prej rakisë dhe ndjenja e thellë e respektit, e ringjallën një histori të harruar që jetonte në kujtesën e tryezës. Ajo mbrëmje u kthye në miqësi të përjetshme mes dy familjeve. Ky nuk ishte mik i ri, por një mik i vjetër që vetëm rruga e solli vonë. Çdo vit, në të njëjtën datë, ata ngrinin nga një gotë për atë dolli të parë, që lidhi njerëz që s’kishin parë njëri-tjetrin kurrë më parë, por që historia e gjakut dhe fjala e urtë i bëri të afërt përjetësisht. Kjo histori është përmendur në zona të ndryshme me variante të ngjashme, por thelbi mbetet një: dollia nuk është thjesht një urim, por një akt shpirtëror që ndërton ura midis njerëzve, ringjall kujtime të vjetra dhe ruan nderin që trashëgohet nga brezi në brez.
Nuk ka përmbajtje audio në dispozicion. Shtoni një URL audio në panelin e administrimit.
Nuk ka përmbajtje video në dispozicion. Shtoni një URL video në panelin e administrimit.
Periudha Kohore
E lashtë sa vetë jeta. Vijon në përdorim të gjallë deri në ditët e sotme.
Përmbledhja Historike e Periudhës
Tradita e dollisë në trojet shqiptare lidhet me një botëkuptim arkaik ku fjala dhe alkooli, veçanërisht rakia, përbënin elemente të shenjta të mikpritjes në familjen shqiptare. Në shoqëritë patriarkale shqiptare, tryeza ishte një hapësirë e rregulluar nga ligje të pashkruara të nderit, besës dhe respektit për mikun. Në këto tryeza, dollia nuk ishte vetëm hyrje apo përmbyllje simbolike e një vakti të përbashkët, por një moment solemn ku nderoheshin miqësia, familja, luftëtarët, të vdekurit dhe vetë jeta. Në shekujt XVIII–XIX, veçanërisht në Shqipërinë e Jugut, dollia filloi të strukturohej si një rregull i mirëfilltë social, i transmetuar brez pas brezi. Pas shekullit XX, me ndryshimet socio-politike dhe përfshirjen në organizata ndërkombëtare kulturore, nisi të trajtohej edhe si element i trashëgimisë shpirtërore kombëtare.
Kushtet që Sollën Lindjen e Ngjarjes
Shqiptarët janë ndër popujt me traditë të theksuar mikpritjeje dhe nderimi të fjalës. Në shoqëritë ku ligji moral ishte më i fortë se ligji i shkruar, fjala e dhënë kishte peshë të jashtëzakonshme. Në këtë kontekst, shfaqja e dollisë si një akt solemn që ndërthurte pirjen me bekimin dhe urimin, lindi si nevojë për të rregulluar marrëdhëniet ndërnjerëzorë në mënyrë harmonike. Ajo buron nga raportet kolektive të shoqërisë tradicionale, ku çdo akt publik – si ngritja e gotës – ishte një akt me përmbajtje etike dhe jo thjesht social apo gastronomik.
Mesazhi
Dollia është shprehje e etikës së mikpritjes shqiptare. Ajo tregon se si shqiptarët e kanë nderuar fjalën, miqësinë dhe jetën në mënyrë të organizuar dhe solemne. Duke ngritur gotën, shqiptari jo vetëm pi, por lutet, nderon dhe kujton.
Kuptimi në Kontekstin e Sotëm
Në ditët e sotme, dollia mbetet një pjesë e gjallë e jetës shoqërore shqiptare, qoftë në dasma, qoka apo takime miqësore. Megjithëse konteksti modern ka sjellë forma të reja të komunikimit dhe socializimit, ritmi dhe ndjenja e dollisë mbeten në thelb të paprekura. Në disa komunitete shqiptare në emigracion, ajo përfaqëson një formë lidhjeje me rrënjët kulturore. Sot ka përpjekje për ta mbrojtur dollinë si pjesë të trashëgimisë shpirtërore të shqiptarëve. Në një botë që po zhvillohet gjithnjë e më të shpejt, por edhe në mënyrë të fragmentuar, dollia përçon vlera të ngrohta të solidaritetit, nderit dhe urimit për jetën.
Letërsia
- • Bundo, Sherif. Dollia shqiptare si akt shpirtëror dhe etik. Tiranë: Akademia e Studimeve Albanologjike, 2021.
- • Elsie, Robert. Albanian Folklore and Oral Tradition. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 2004.
- • Mandala, Peter. The Anthropology of Ritual Speech in the Balkans. Thessaloniki: Balkan Cultural Review, 2010.