Ngjarja
Në Stambollin e shekullit XIX, rrugicat e ngushta rreth lagjes së Pazarit gumëzhinin nga zërat e tregtarëve dhe karrocave. Por në një shtëpi të qetë, larg syve të rojeve osmane, mbrëmjeve ndodhte diçka e veçantë. Aty, në një dhomë të ngrohtë me dritare të mbuluara, Sami Frashëri mblidhte disa fëmijë shqiptarë, bij e bija të mërgimtarëve, për t’u mësuar fshehurazi gjuhën e tyre.
Fëmijët uleshin pranë oxhakut, zemrat u rrihnin shpejt nga emocionet dhe frika. Jashtë, Stambolli zhurmonte, por brenda shtëpisë sundonte një heshtje e shenjtë. Samiu, me sytë që i shkëlqenin nga dashuria për atdheun, nisi të flasë me zë të ulët e të ngrohtë:
“Bijtë e mi. Mos harroni kurrë se gjuha që po mësoni sot është ndër më të vjetrat e botës. Shqipja është motër me greqishten e vjetër, me latinishten, me gjuhën e Persisë së lashtë, me sanskritishten e Indisë. Shumë nga ato gjuhë janë tretur në pluhurin e librave, por gjuha jonë, e bekuar, vazhdon të rrojë e të marrë frymë.”
Fëmijëve sytë u shkëlqenin nga kureshtja.
“Dëgjoni,” vijoi Samiu,- “stërgjyshërit tanë pelazgë e flisnin këtë gjuhë. Edhe emrat e perëndive që grekët e romakët nderonin dikur, shumë prej tyre mbajnë gjurmë të gjuhës shqipe. Ajo ka kaluar nëpër kohë e furtuna pa u shuar, si një lumë që gjen gjithmonë rrugën e vet, duke bashkuar gegë e toskë, çamë e malësorë.”
Një nga djemtë e vegjël, me sy të mëdhenj, pyeti me zë të dridhur: “Po pse duhet ta ruajmë, mësonjës?”
- Samiu buzëqeshi, vështroi secilin prej tyre dhe tha: “Sepse shenjë e kombësisë është gjuha. Një komb që e harron fjalën e vet tretet e humb si kripa në ujë. Po ne shqiptarët nuk do të tretemi kurrë. Sa kohë që ju e flisni shqipen, qoftë edhe fshehur, kombi ynë do të jetojë e do të rritet.”
Në atë çast, dritaret u drodhën lehtë nga era e Bosforit, sikur vetë ajri po ruante sekretin e tyre. Fëmijët u betuan në heshtje se do ta ruanin gjuhën shqipe, do ta përcillnin tek vëllezërit e motrat, tek fëmijët e tyre, kudo që jeta do t’i shpinte.
Që atë natë e më pas, fjala e Sami Frashërit u përhap nga zemra në zemër. Nxënësit e tij u bënë mësues të tjerë, duke e çuar shqipen në çdo qoshe të Stambollit e më tej, deri në atdhe. Dhe gojëdhëna ruhet deri sot: “Gjuha është dritë që nuk shuhet. Kush e ruan atë, ruan kombin.”
Kështu, përmes mësimeve të fshehta të athedashësve tanë, gjuha shqipe jo vetëm mbijetoi, por u bë një simbol i pavdekshëm i identitetit shqiptar, një gur themeli i trashëgimisë sonë kulturore jomateriale.
Fëmijët uleshin pranë oxhakut, zemrat u rrihnin shpejt nga emocionet dhe frika. Jashtë, Stambolli zhurmonte, por brenda shtëpisë sundonte një heshtje e shenjtë. Samiu, me sytë që i shkëlqenin nga dashuria për atdheun, nisi të flasë me zë të ulët e të ngrohtë:
“Bijtë e mi. Mos harroni kurrë se gjuha që po mësoni sot është ndër më të vjetrat e botës. Shqipja është motër me greqishten e vjetër, me latinishten, me gjuhën e Persisë së lashtë, me sanskritishten e Indisë. Shumë nga ato gjuhë janë tretur në pluhurin e librave, por gjuha jonë, e bekuar, vazhdon të rrojë e të marrë frymë.”
Fëmijëve sytë u shkëlqenin nga kureshtja.
“Dëgjoni,” vijoi Samiu,- “stërgjyshërit tanë pelazgë e flisnin këtë gjuhë. Edhe emrat e perëndive që grekët e romakët nderonin dikur, shumë prej tyre mbajnë gjurmë të gjuhës shqipe. Ajo ka kaluar nëpër kohë e furtuna pa u shuar, si një lumë që gjen gjithmonë rrugën e vet, duke bashkuar gegë e toskë, çamë e malësorë.”
Një nga djemtë e vegjël, me sy të mëdhenj, pyeti me zë të dridhur: “Po pse duhet ta ruajmë, mësonjës?”
- Samiu buzëqeshi, vështroi secilin prej tyre dhe tha: “Sepse shenjë e kombësisë është gjuha. Një komb që e harron fjalën e vet tretet e humb si kripa në ujë. Po ne shqiptarët nuk do të tretemi kurrë. Sa kohë që ju e flisni shqipen, qoftë edhe fshehur, kombi ynë do të jetojë e do të rritet.”
Në atë çast, dritaret u drodhën lehtë nga era e Bosforit, sikur vetë ajri po ruante sekretin e tyre. Fëmijët u betuan në heshtje se do ta ruanin gjuhën shqipe, do ta përcillnin tek vëllezërit e motrat, tek fëmijët e tyre, kudo që jeta do t’i shpinte.
Që atë natë e më pas, fjala e Sami Frashërit u përhap nga zemra në zemër. Nxënësit e tij u bënë mësues të tjerë, duke e çuar shqipen në çdo qoshe të Stambollit e më tej, deri në atdhe. Dhe gojëdhëna ruhet deri sot: “Gjuha është dritë që nuk shuhet. Kush e ruan atë, ruan kombin.”
Kështu, përmes mësimeve të fshehta të athedashësve tanë, gjuha shqipe jo vetëm mbijetoi, por u bë një simbol i pavdekshëm i identitetit shqiptar, një gur themeli i trashëgimisë sonë kulturore jomateriale.
Nuk ka përmbajtje audio në dispozicion. Shtoni një URL audio në panelin e administrimit.
Nuk ka përmbajtje video në dispozicion. Shtoni një URL video në panelin e administrimit.
Periudha Kohore
Shek XIX
Përmbledhja Historike e Periudhës
Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, perandoria Osmane ushtronte një kontroll të rreptë ndaj lëvizjeve kombëtare brenda territoreve të saj. Arsimi në gjuhën shqipe ishte i ndaluar, librat shqip qarkullonin fshehurazi dhe mësuesit që përhapnin gjuhën e tyre shpesh ndiqeshin nga autoritetet.
Në këtë realitet të ngushtë, shumë intelektualë shqiptarë që jetonin në Stamboll – qendër kulturore dhe politike e Perandorisë – u bënë gurë të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare. Midis tyre ishte edhe Sami Frashëri, i cili jo vetëm shkroi vepra themeltare për identitetin shqiptar, por edhe mbrojti idenë se gjuha është themeli i një kombi.
Në Stamboll u krijuan shoqëri kulturore si Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, u botuan gazeta në fshehtësi dhe u mbajtën mësime private të gjuhës shqipe – shpesh në kushte identike me ato të përshkruara në tregimin tënd: dritare të mbuluara, frikë e përzier me krenari dhe një përkushtim i thellë ndaj trashëgimisë shpirtërore.
Kushtet që Sollën Lindjen e Ngjarjes
Sami Bej Frashëri, njëri ndër personalitetet më të shquara të kombit, por edhe i kulturës botërore u lind më 1 qershor të vitit 1850, në fshatin Frashër të Përmetit. Ka vdekur më 18 qershor 1904, në Stamboll. Ai ishte rilindas i shquar, dijetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Samiu drejtoi revistat e para në gjuhën shqipe “Drita” dhe pastaj “Dituria” (Stamboll, 1884-85) ku shkroi një numër të madh artikujsh. Për nevojat e shkollës shqipe hartoi librat “Abetare e gjuhës shqipe” (1886), “Shkronjtore e gjuhës shqipe” (gramatika, 1886) dhe “Shkronjë” (Gjeografia, 1888) në gjuhën shqipe. Nga veprat më të shquara të këtij mendimtari të shquar, patriot, demokrat dhe iluminist është “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”, botuar më 1899 pa emër autori në Bukuresht. Ky traktat u bë manifesti i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, vepra që sintetizoi programin e lëvizjes, strategjinë dhe taktikën e saj. Në të u shprehën idealet demokratike të zhvillimit politik e shoqëror të vendit, të zhvillimit të arsimit, të kulturës e të shkencës. Sami Frashëri hartoi dhe një fjalor të gjuhës shqipe i cili mbeti i pabotuar. Gjithashtu ai la në dorëshkrim një përmbledhje këngësh popullore shqiptar. Ngjarja është frymëzuar nga pjesë të librit Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet.
Mesazhi
Një thirrje për unitet Në tregim, gegë, toskë, çamë e malësorë bashkohen në një fjalë të vetme: shqipe. Sot, mes ndarjeve të brendshme, debatave identitare dhe presioneve nga jashtë, ky mesazh është më i rëndësishëm se kurrë: gjuha është ura që na bashkon dhe e ardhmja ndërtohet vetëm së bashku. Mesazhi i Samiut është aktual: një gjuhë mbijeton vetëm nëse flitet me dashuri, mësohet dhe kultivohet.
Kuptimi në Kontekstin e Sotëm
Gjuha është ende themeli i identitetit. Edhe pse sot nuk jemi nën ndalim, shqipja përballet me forma të reja rreziku:
– emigracioni masiv,
– asimilimi gjuhësor,
– globalizimi,
– përdorimi i varfëruar i gjuhës në rrjetet sociale.
Roli i diasporës shqiptare. Ashtu si në Stambollin e shekullit XIX, edhe sot miliona shqiptarë jetojnë jashtë. Fëmijët e tyre shpesh rrezikojnë të humbasin kontaktin me gjuhën.
Kjo histori bëhet thirrje për të vazhduar mësimin e shqipes në familje, shkolla komunitare, platforma online.
Trashëgimia jomateriale nuk duhet marrë e mirëqenë. Gjuha, zakonet, këngët, epika – janë të gjalla vetëm sa kohë ne kujdesemi për to. Mësimi i fshehtë i Samiut është metaforë për të gjithë ata që sot punojnë me pasion për të ruajtur kulturën shqiptare: studiues, mësues, artistë, aktivistë, platforma kulturore.
Bibliografia
- (Shqiperia çka qenë, çështë e çdo të bëhet)- Sami Frashëri 1899
